Kun je leerlingen meer zeggenschap geven in het onderwijs of beleid van de school, op een laagdrempelige manier? En kun je dat zó doen dat ze tegelijkertijd onderzoeksvaardigheden opdoen? Dit zijn de achterliggende vragen van Carmel en de Universiteit Twente (UT), die samenwerken in een pilot op het Marianum in Groenlo. Spoiler alert: Ja, het kán.

In de visie van Carmel heeft de stem van de leerling een belangrijke plek. En die mag nog vaker worden gehoord. Maar hoe werkt dat in de praktijk? Drie leerlingen van het Marianum delen hun kijk hierop. Dr. Cindy Poortman, universitair hoofddocent aan de UT reflecteert op de bevindingen uit Groenlo, die ze verbindt met de uitkomsten van recente onderzoeken. Anne Tappel, beleidsmedewerker onderwijs en onderzoek van het Marianum, is nauw betrokken en kijkt mee vanuit het Carmelperspectief op onderwijs.

Eerst Groenlo dus. In dit eerste jaar van de pilot is gekozen voor één klas, die tijdens het vak 3xO (Onderzoeken, Ontwerpen en Ondernemen) werkt aan onderzoeksvaardigheden en leerlingbetrokkenheid. De leerlingen werden in groepen verdeeld en bekeken samen de uitkomsten van de leerlingtevredenheidsonderzoeken. Ze pikten er een thema uit wat hen aansprak, en maakten per groep een onderzoeksvraag en een actieplan.

Persoonlijke problemen

Aan het woord is Noémi. Haar groep zoomde in op de vraag hoe de school omgaat met leerlingen met persoonlijke problemen. “Bijvoorbeeld als je thuissituatie niet prettig is”, licht Noémi toe. In het tevredenheidsonderzoek scoort het thema 3,3 van de 5 mogelijke sterren. “Dat vonden we te weinig. Daar wilden we meer over weten.”

Vanzelf kwam daarbij het Onderwijs Zorg Steunpunt ter sprake. “Je kunt daar terecht voor begeleiding of om even tot jezelf te komen.” Maar dat Steunpunt heeft een plek midden in de gang. “Zou je niet beter een plek zoeken, die recht doet aan de privacy?” Er volgden interviews met medewerkers van het Steunpunt, docenten, de jongerenwerker en de vertrouwenspersoon. Daarnaast werd een enquête onder leerlingen uitgezet.

Met de uitkomsten ging de groep verder: “Leerlingen willen een steunpunt waar je veilig naar binnen kan. Volwassenen denken minder snel dat hier iets moet worden veranderd. Dat is nogal een verschil! Het Steunpunt moet laagdrempeliger, en het moet meer aandacht krijgen van de mentoren.”

 
Aboud en Gregory

Leerlingenraad

De groep van Aboud en Gregory heeft een ander onderwerp gekozen. Zij zochten aansluiting bij het telefoonverbod dat van kracht werd in de week waarin de pilot begon. Het bracht de groep tot een bredere vraagstelling: “Vinden we dat de school genoeg naar ons luistert? Is de leerlingenraad wel goed samengesteld?”
Voor antwoorden heeft de groep klassen uit alle leerjaren bezocht. “De meeste leerlingen antwoordden ontkennend. Het is vaak niet duidelijk hoe de school tot een besluit zoals het telefoonverbod komt, wat de redenen daarvoor zijn.
We hadden de telefoontassen voor in de klas en opeens kwam dat verbod.” Aboud, Gregory en de andere groepsleden hebben de verzamelde informatie omgezet in verbetervoorstellen. Zoals het advies om de leerlingenraad meer een mix te laten zijn. Aboud legt uit: “Wij stellen voor om beter te kijken naar de samenstelling, zodat leerlingen uit alle schooltypen vertegenwoordigd zijn en de raad meer verschillende persoonlijkheden telt. En betrek de raad dan meer dan nu. Dan maak je het lidmaatschap aantrekkelijker.”

Spiegel voorgehouden

De verschillende groepen presenteerden hun bevindingen en hun actieplannen net vóór de zomervakantie. “Het was heel leerzaam”, vindt Noémi, “je merkt niet vaak dat we als leerlingen zo mogen meedenken.” Gregory: “Je krijgt meer inzicht in de meningen van anderen en in de achtergronden daarvan.” En Aboud: “Je wilt weten wat er achter een besluit zit en mag verbeteringen voorstellen.”

Anne Tappel heeft aandachtig meegeluisterd. Met de Universiteit Twente heeft ze onderzoeksresultaten over positieve effecten van leerlingbetrokkenheid en onderzoeksvaardigheden uitgewerkt in de pilot. Met docent Yvonne Bouw heeft ze de lessen voorbereid. Ze lieten elke groep vrij in de keuze van het onderwerp, voor een sterkere betrokkenheid. Annes eerste reactie op wat Noémi, Aboud en Gregory hebben verteld: “We krijgen een spiegel voorgehouden. In de ogen van de leerlingen doen we het niet altijd zo goed als we zelf denken. Ze kijken anders. Dat is een belangrijk punt.”


Anne Tappel

Evidence-informed

Maar waarom doen we dit? Anne, vorig jaar aan de UT gepromoveerd op een proefschrift over de duurzaamheid van onderwijsinnovaties: “We weten uit onderzoek, onder meer in Canada en Noorwegen, dat leerlingbetrokkenheid een positief effect kan hebben op onder andere de motivatie en de prestaties van leerlingen. Yvonne heeft deze aanpak toegepast op het Marianum. De leerlingen, zoals de groepen van Noémi, Aboud en Gregory, verrichten onderzoek, maar zijn tegelijkertijd ook object van onderzoek. De pilot is onderdeel van de studie van mij en UT-promovenda Myrthe Lübbers. Wij analyseren lessen en uitkomsten op leerlingbetrokkenheid en datageletterdheid.” De pilot draait dus aan alle kanten om onderzoek.

Voor de ontwikkeling van onderzoeksvaardigheden leren de leerlingen ‘evidence-informed’ te werken: ze maken zowel gebruik van kennis uit wetenschappelijk onderzoek, als uit de praktijk (ervaringen van professionals en leerlingen) en integreren die. Ze leren bovendien unieke kenmerken van leerlingen en de schoolomgeving te typeren. Anne: ”Zie de aanpak van de groepen van Noémi, Aboud en Gregory. Ze werkten concrete verbetersuggesties uit. Daarna wordt gecheckt of deze kunnen leiden tot bestendige onderwijsverbeteringen.”

“Leerlingen kunnen niet meebeslissen over de vakinhoud”, besluit Anne, “maar wel meedenken over verbeteringen. Wij luisteren vaak nog te weinig, dat is een leermoment voor ons. Tegelijkertijd hopen we dat de leerlingen door zelf onderzoek te doen meer gemotiveerd meewerken aan het leerlingtevredenheidsonderzoek.”

Een zinvolle bron

“Je ziet hoe serieus de leerlingen het nemen”, reageert dr. Cindy Poortman op de geluiden uit het Marianum. “Leerlingen zijn geen experts op het gebied van het curriculum of leerstrategieën, maar ze kunnen vaak goed aangeven hoe ze het onderwijs en schoolbeleid ervaren. Dat kan een zinvolle bron zijn.” Uit Noorwegen, waar vijf scholen een soortgelijk experiment uitvoeren, hoort ze eveneens positieve geluiden. Maar: “Het onderzoek loopt nog, het is te vroeg om harde conclusies te formuleren.”

In de pilot komen verschillende lijnen samen. Eerder leidde de samenwerking tussen Carmel en UT tot de datateams, die door analyse van beschikbare data oplossingen zochten voor concrete onderwijsproblemen. “Deze teams krijgen vaak de pijnpunten goed in beeld, als ze de leerlingen betrekken. Dat was een eyeopener. Leerlingen weten misschien niet waar de oplossing ligt, maar ze kunnen wel oorzaken en gevolgen benoemen en een oplossingsrichting aandragen.”

Daarnaast is er Koers 2025, het visiedocument van Carmel. Het stuk spreekt de ambitie uit om leerlingen nog meer te betrekken. “Met Myrthe Lübbers, een van onze promovendi, heb ik voor Carmel onderzocht hoe scholen inhoud geven aan Koers 2025. We hebben ook met leerlingen gesproken: hoe zijn zij betrokken? Het beeld is gevarieerd, maar binnen de scholen groeit de ambitie om leerlingen actief te betrekken.”

Noorwegen

Van Groenlo naar Noorwegen, waar verschillende scholen al jaren werken met een model voor datagebruik voor onderwijsverbetering. “Dat was heel vergelijkbaar met het stappenplan voor datateams. Het leek ons interessant om samen onderzoek te doen naar de combinatie van datagebruik en actieve leerlingbetrokkenheid.”

Ook daar zijn leerlingtevredenheidsonderzoeken als vertrekpunt gebruikt. Het heeft al tot bijzondere resultaten geleid: “Er was een klas, die klaagde over het rumoer in de klas, waardoor ze concentratieproblemen kregen. Door hun onderzoek samen met de docent kregen ze besef van hun eigen verantwoordelijkheid, die ze vervolgens ook hebben genomen.”

Een ander voorbeeld betreft een school waar inclusiviteit als een probleem werd ervaren. Dat ging zover dat sommige leerlingen door gedragsproblemen niet meer in de klas onderwijs konden volgen. “Ze zijn allemaal terug en krijgen weer samen onderwijs, liet de school ons weten.” Alle vijf scholen hebben besloten het project voort te zetten en uit te breiden. “De leerlingen zien nu dat de school daar echt iets mee doet. Dat kan helpen om motivatie, eigenaarschap en betrokkenheid te stimuleren. Dat is een proces: zoals gezegd, het onderzoek loopt nog.”

Voorzichtig enthousiasme

Voorzichtigheid geboden dus. Maar Cindy is enthousiast, het project is veelbelovend. Ze ziet raakvlakken met een volgend project, waarvoor de UT recent subsidie kreeg. Daar gaat het om onderzoek naar de ontwikkeling van het onderzoekend vermogen van docenten met behulp van Lesson Study. Kort samengevat betreft het een aanpak, waarin een team van docenten een les ontwerpt, uitvoert, observeert, bijstelt en opnieuw geeft. Met als doel het verbeteren van het leren van de leerlingen. Ook hierbij worden leerlingen betrokken.

In het promotieonderzoek van Myrthe Lübbers naar ‘student agency’ is het project bij Marianum één van de deelonderzoeken. “Vanuit het veld is er veel enthousiasme voor deze projecten. Bij wijze van aanname: deze methode zou ook kunnen bijdragen aan democratische vorming en leerlingen leren dat ze kritisch moeten zijn. In de huidige wereld zou dat mooi zijn. Maar we moeten de voorbereiding, begeleiding en de rol van de schoolleiding hierbij niet onderschatten. Als we het goed doen, kan het veel opleveren!”

> Lees meer over de pilot in Noorwegen.


Tekst: Hans Morssinkhof
Fotografie: Niki Kits-Polman